सामाजिक सञ्जालमा भाइरल हुँदैमा चुनाव जितिएला ? यस्तो छ भ्युज र भोटको फरक

२० लाख भ्युज । १० हजार लाइक । आजको नेपालमा, यी संख्याहरू प्रायः मतदानभन्दा बढी शक्तिशाली देखिन्छन् ।

नेपालको झन्डै आधा जनसङ्ख्या सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय छ । तर यो विशाल प्रयोग राजनीतिक प्रभावमा परिणत भएको देखिँदैन । एउटा भाइरल भिडिओ जनअनुमोदन जस्तो देखिन थाल्छ । एउटा ट्रेन्डिङ पोस्टले राष्ट्रिय सहमतिको आभास गराउन थाल्छ । बिस्तारै, प्रायः थाहै नपाई, हामी अनलाइन लोकप्रियतालाई वास्तविक शक्तिका रूपमा लिन थाल्छौँ ।

तर यो विश्वास खतरनाक छ । एउटा भ्यु (View) भोट होइन । एउटा लाइक बफादारी होइन । अधिकांश मानिसहरू बस पर्खँदा, ओछ्यानमा पल्टँदा वा कामको फुर्सदमा समय बिताउन मोबाइल स्क्रोल गर्छन् । उनीहरू हेर्छन्, स्वाइप गर्छन्, बिर्सन्छन् र अघि बढ्छन् । डिजिटल संख्याले ध्यान मापन गर्छ, कमिटमेन्ट (प्रतिबद्धता) होइन । ध्यानले मात्र राष्ट्रको निर्माण हुँदैन । वास्तविक प्रभाव तब मात्र सुरु हुन्छ, जब मानिसहरू स्क्रोल गर्न छोडेर छनोट गर्न थाल्छन् ।

हेर्नु भनेकै विश्वास गर्नु होइन

कसैले भिडिओ हेर्दैमा वा पोस्टमा क्लिक गर्दैमा उनीहरू त्यससँग सहमत छन् भन्ने हुँदैन । मानिसहरू विभिन्न कारण जस्तै; उत्सुकता, दिक्दारी, असहमति वा कमेन्टमा बहस गर्नका लागि त्यस्ता पोस्ट हेर्छन् । एउटा भाइरल क्लिप डरलाग्दो, हास्यास्पद वा विवादास्पद हुन सक्छ । त्यसैले मात्र लाखौँ भ्युज बटुल्न सक्छ, भलै धेरैजसो दर्शकले त्यसको सन्देशलाई अस्वीकार नै किन नगरुन् ।

नेपालमा हामी प्रायः यस्ता भिडिओहरू ट्रेन्डिङमा देख्छौँ, जसले जनमतको प्रतिनिधित्व गर्दैनन् । कुनै राजनीतिज्ञले अनलाइनमा भाइरल भाषण दिन सक्छन् । तर जब चुनावको दिन आउँछ, त्यही व्यक्ति हार्न सक्छन् किनभने अनलाइन क्लिकभन्दा वास्तविक संसारको निर्णय बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ । भ्युज ध्यानको मापन हो, प्रभावको होइन । यी दुई कुरामा झुक्किँदा हामी सामाजिक सञ्जालको शक्तिलाई बढी आँक्छौँ र नेपाली जनताको बुद्धिमत्तालाई कम आँक्छौँ ।

तर यदि भ्युजले विश्वास झल्काउँदैन भने तिनीहरू किन यति शक्तिशाली लाग्छन् त ? यसको उत्तर हामीले के देख्ने भन्ने कुरा नियन्त्रण गर्ने अदृश्य प्रणाली अर्थात् सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमभित्र लुकेको छ ।

एल्गोरिदमको समस्या: प्लेटफर्मले कसरी होहल्लालाई बढावा दिन्छन् ?

टिकटक, फेसबुक, युट्युब जस्ता सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरू प्रयोगकर्तालाई सुसूचित बनाउन नभई उनीहरूको ध्यान तान्नका लागि बनाइएका हुन् । ती प्लेटफर्मका एल्गोरिदमले कुन कुराले क्लिक, लाइक र शेयर ल्याउँछ भन्ने ट्र्याक गर्छन् र त्यसैलाई थप बढावा दिन्छन् । त्यहाँ अर्थको महत्त्व छैन; प्रतिक्रिया (Reaction) नै सबै थोक हो । त्यसैले त विवादास्पद वा स्तब्ध पार्ने पोस्टहरू प्रायः भाइरल हुन्छन् ।

एउटा सानो असहमतिले हजारौँ कमेन्टहरू निम्त्याउन सक्छ, र एल्गोरिदमले यसलाई इन्गेजमेन्ट मानेर त्यो पोस्टलाई अझ बढी मानिससम्म पुर्‍याउँछ । नेपालमा यसले एउटा यस्तो भ्रम सिर्जना गरेको छ, जहाँ अनलाइनमा चर्को स्वरमा बोल्नेहरू वास्तवमै प्रभावशाली भए जस्तो देखिन्छन् । भिडिओहरू नाटकीय वा मनोरञ्जनात्मक भएका कारण ट्रेन्डिङमा पर्छन् । गम्भीर सार्वजनिक प्रभावका कारण होइन ।

यो खतरा स्पष्ट छ । हामीले ‘प्रचार’ लाई नै महत्त्व सम्झने गल्ती गर्न थालेका छाैँ । वास्तवमा, एल्गोरिदमले बुद्धिमत्तालाई होइन, होहल्लालाई बढावा दिन्छ । अनलाइनको लोकप्रियता अफलाइनको विश्वास वा विश्वसनीयतासँग बराबर हुँदैन । वास्तवमा अनलाइनको ठुलो होहल्ला लोकतन्त्रको वास्तविक परीक्षा‍ अर्थात् मतपेटिकाको अगाडि कमजोर हुन्छ ।

नेपालको धरातलीय यथार्थ: भ्युजले चुनाव जितिँदैन

नेपालमा, भाइरल भिडिओ वा सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियताले चुनावको निर्णय गर्न सक्छ भन्ने विश्वास गर्न लोभ लाग्न सक्छ । केही राजनीतिज्ञहरूले लाखौँ भ्युज पाउँछन् र अनलाइन बहसमा हाबी हुन्छन् । तर यथार्थले फरक कथा भन्छ ।

इतिहासले देखाउँछ कि अनलाइन प्लेटफर्ममा हाबी हुने उम्मेदवारहरू प्रायः मतपेटिकामा संघर्ष गरिरहेका हुन्छन् । जबकि समुदायसँग बलियो भुइँतहको सम्बन्ध भएका शान्त नेताहरू सफल हुन्छन् । भर्खरैका स्थानीय र राष्ट्रिय चुनावहरूमा केही नयाँ उम्मेदवारहरू फेसबुक र टिकटकका चम्किला अभियानमार्फत भाइरल भए । तैपनि उनीहरूको मत संख्या सामान्य नै रह्यो । अर्कोतर्फ आफ्नो समुदायसँग निरन्तर प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहेका अनुभवी राजनीतिज्ञहरू सजिलै विजयी भए ।

यसले एउटा सरल सत्य प्रमाणित गर्छ: डिजिटल ध्यान भनेको विश्वास होइन । नेपाली मतदाताहरू सामाजिक सञ्जालको 'हाइप' भन्दा वास्तविक संसारको अनुभव, नीति र व्यक्तिगत सम्बन्धलाई बढी महत्त्व दिन्छन् । भ्युजले कसलाई मानिसहरूले नियालिरहेका छन् भन्ने देखाउँछ, कसले भोट जित्दैछ भन्ने होइन । नेपालमा प्रभाव न्युजफिडमा मात्र होइन, टोल र गाउँहरूमा निर्माण हुन्छ ।

अनलाइन लोकप्रियता र वास्तविक संसारको छनोटबिचको यो अन्तर डिजिटल युगका आन्दोलनहरूलाई हेर्दा अझ स्पष्ट हुन्छ ।

आन्दोलनपछि: जब अनलाइन आक्रोशले मतपेटिकाको सामना गर्छ

पछिल्ला केही वर्षहरूमा नेपाली युवाहरू विशेष गरी जेनजी अनलाइनमा निकै सक्रिय भएका छन् । आन्दोलनका भिडिओहरू शेयर गर्ने र सामाजिक सञ्जालमा नेताहरूको आलोचना गर्ने गरिरहेका छन् । त्यस्ता क्लिपहरू प्रायः भाइरल हुन्छन्, जसले जनताको आक्रोश व्यापक र राजनीतिक रूपमा निर्णायक छ भन्ने भान पार्छ ।

गुर्खाटेक (२०२४) ले देखाउँछ कि धेरै नेपालीहरू दिनको तीन देखि छ घण्टा सामाजिक सञ्जालमा बिताउँछन् । जसमा मुख्यतया भिडिओ हेर्ने र पोस्टहरूमा प्रतिक्रिया दिने गर्छन् । तर, इन्गेजमेन्ट हुनु भनेको सहमत हुनु होइन । अनलाइन आक्रोश प्रायः भावनात्मक वा नाटकीय हुने भएकाले फैलन्छ । मतदाताले मतदान केन्द्रमा कसरी निर्णय गर्नेछन् भन्ने कुरा यसले सधैं प्रतिबिम्बित गर्दैन ।

नेपालीहरूले यस्ता सामग्री हेर्न, छलफल गर्न र शेयर गर्न सक्छन्, तर नेता छान्ने बेलामा वास्तविक जीवनका प्राथमिकताहरू जस्तै; स्थिरता, नीतिहरू र सामुदायिक कामहरूले बढी महत्त्व राख्छन् । 

सामाजिक सञ्जालले आवाजलाई बुलन्द पार्न र चेतना जगाउन सक्छ । तर यसले विवेकी सोच वा व्यक्तिगत निर्णयलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन । अनलाइनको सक्रियताले मुद्दाहरूलाई उजागर गर्छ; तर परिवर्तन अझै पनि अफलाइनको सुसूचित सहभागितामा निर्भर छ ।

आयुषलाई एउटा उदाहरणको रूपमा लिउँ । उनी स्नातक तहमा अध्ययनरत एक जेनजी विद्यार्थी हुन् । उनी सामाजिक मुद्दाहरूबारे सचेत छन् । आफ्नो विवेकी सोचमा विश्वस्त छन् । फुर्सदको समयमा युट्युब, फेसबुक, इन्स्टाग्राम र डिस्कोर्डमा इन्फ्लुएन्सर र मिडिया पेजहरू पछ्याउँछन् । जब लाखौँ भ्युज र हजारौँ लाइक देख्छन्, उनले त्यसलाई व्यापक प्रभावको रूपमा बुझ्छन् । आयुष आफू सुसूचित भएको ठान्छन्, प्रभावित भएको होइन । तैपनि थाहै नपाई, ती संख्याहरूले उनको महत्त्वको बोधलाई आकार दिन थाल्छन् । वास्तवमा ती संख्याहरू एल्गोरिदमद्वारा जेनेरेट भएका हुन्, वास्तविक जनसहमतिद्वारा होइन । धेरै नेपालीहरू जस्तै उनले पनि सचेत भएको महसुस गर्छन्, तर बिस्तारै कृत्रिम महत्त्वका संकेतहरूलाई आत्मसात गरिरहेका हुन्छन् ।

यद्यपि, सामाजिक सञ्जाललाई मात्र दोष दिनुले एउटा महत्त्वपूर्ण सत्यलाई ओझेलमा पार्छ- नेपालीहरू सजिलै बहकिने मानिस होइनन् ।

नेपाली नागरिकलाई सजिलै बहकाउन सकिन्छ भन्ने भ्रम

नेपालीहरू चम्किला पोस्ट र भाइरल ह्यासट्यागबाट सजिलै प्रभावित हुन्छन् भन्ने एउटा स्थायी धारणा छ । यो अनुमान गलत छ । नेपाली नागरिकहरू विचारशील र सचेत छन् । उनीहरू निर्णय गर्नुअघि पढ्छन्, छलफल गर्छन्, प्रश्न गर्छन् । सामाजिक सञ्जालले आवाजलाई चर्को बनाउन सक्छ । तर यसले दिमागलाई नियन्त्रण गर्दैन ।

मानिसहरू प्रायः उत्सुकता वा मनोरञ्जनका लागि सामग्री हेर्छन्, अन्धभक्त भएर स्वीकार गर्नका लागि होइन । भाइरल भएका राजनीतिक पोस्टहरूले पनि मानिसको मूल विश्वासलाई विरलै परिवर्तन गर्छन् । नेपालीहरू आफ्ना भोगाइ, सामुदायिक प्रतिष्ठा र व्यक्तिगत निर्णयका आधारमा फैसला गर्छन् । नागरिकहरूलाई केवल निष्क्रिय स्क्रोलरको रूपमा हेर्नु उनीहरूको निर्णय क्षमतालाई कम आँक्नु हो । भ्युजले ध्यान खिच्छ, प्रभाव होइन ।

नेपालको जेनजी: देशले देखेको सबैभन्दा छिटो सिक्ने पुस्ता

नेपालको जेनजी अहिलेसम्मकै सबैभन्दा शिक्षित, विश्वव्यापी पहुँच भएको र छिटो सिक्ने पुस्ता हो । हजारौँ युवा नेपालीहरू अहिले निःशुल्क अनलाइन प्लेटफर्महरूमार्फत कोडिङ, फाइनान्स र विश्व राजनीति पढिरहेका छन्, जुन अवसर एक दशकअघि कल्पना बाहिरको थियो ।

हरेक पुस्ताले अघिल्लो पुस्तालाई उछिनेको हुन्छ । हाम्रा हजुरबुबा-हजुरआमाले अनुभवबाट सिके, हाम्रा आमाबुबाले संस्थाहरूबाट सिके । र, जेनजीले संसारबाट सिक्दैछ । यसले अघिल्ला पुस्ताहरूलाई कमजोर बनाउँदैन । बरु ज्ञानमा बढ्दो पहुँचलाई प्रतिबिम्बित गर्छ ।

यो चक्र चलिरहनेछ । पूर्ण रूपमा डिजिटल वातावरणमा हुर्किरहेको जेन अल्फाले अन्ततः जेनजीलाई पनि उछिन्नेछ । प्रगति रोकिँदैन । हरेक पुस्ताले अघिल्लो पुस्ताको जगमा उभिएर नेपालको भविष्यलाई यस्तो तरिकाले आकार दिन्छ, जुन सामाजिक सञ्जालका संख्याहरूले कहिल्यै मापन गर्न सक्दैनन् ।

सामाजिक सञ्जाल एक साधन हो, सत्ता निर्माता होइन

सामाजिक सञ्जाल धेरै साधनहरूमध्ये एउटा मात्र हो, यो कुनै जादुको छडी होइन जसले शक्ति वा वैधता सिर्जना गरोस् । फेसबुक, टिकटक वा युट्युब प्रयोग गरेकोमा नयाँ राजनीतिज्ञहरूको आलोचना गर्नुको कुनै तुक छैन । यी प्लेटफर्महरू सन्देश प्रवाह गर्ने माध्यम हुन् । निर्णय गर्ने संयन्त्र होइनन् ।

वास्तविक निर्णय प्रक्रिया अझै पनि अफलाइन-समुदाय, छिमेक र स्थानीय भेलाहरूमा नै हुन्छ । भ्युज, लाइक र शेयरले सन्देश फैलाउन सक्छन्, तर विश्वसनीयता, अनुभव वा विश्वासलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्दैनन् । अनलाइन लोकप्रियता चाँडै हराउँछ; तर भुइँतहको प्रभाव टिकिरहन्छ ।

निष्कर्ष: स्क्रोलिङबाट छनोटतर्फ

हामी प्रायः गुनासो गर्छौं कि हरेक चिया पसल र गल्लीका कुनाहरूमा राजनीति गुन्जिरहन्छ । तर सायद त्यो होहल्लाले ठुलो स्वरमा सोच्न सिक्दै गरेको समाजलाई झल्काउँछ ।

नेपालको भविष्य भाइरल पोस्टहरूले होइन । बरु विचारशील निर्णयले निर्धारण गर्नेछ । सामाजिक सञ्जालले जानकारी दिन र जोड्न सक्छ, तैपनि वास्तविक छनोट अफलाइनमै हुन्छ । अर्को कुनै ट्रेन्डिङ पोस्ट शेयर गर्नुअघि, नेपालीहरूले सोध्नैपर्छ- के यसले मेरो सोचलाई आकार दिइरहेको छ कि केवल मेरो ध्यान मात्र चोरी गरिरहेको छ ?

(अश्लेष अधिकारी सफ्ट्वारिका कलेज अफ आईटी एन्ड ई-कमर्सका साइबर सुरक्षा स्नातक हुन् ।)

पछिल्लो अध्यावधिक: पुस २९, २०८२ १४:३२

टिप्पणीहरू