इन्टरनेट १७ दिनदेखि 'ब्ल्याकआउट' हुँदा कसरी सूचना आदानप्रदान गर्दैछन् इरानी ?
चैत २, २०८२ १३:६
काठमाडौँ । इरानमा जारी देशव्यापी इन्टरनेट 'ब्ल्याकआउट' (पूर्ण रूपमा इन्टरनेट बन्द) ले आइतबारसम्म १६ दिन नाघेको छ । कनेक्टिभिटी मनिटर नेटब्लक्सका अनुसार यो अवरोध जारी छ ।
इरानमा हाल इन्टरनेटको पहुँच सामान्य अवस्थाको तुलनामा केवल एक प्रतिशतमा झरेको छ । तर नेटब्लक्सका अनुसन्धान प्रमुख इसिक माटरका अनुसार पूर्ण रूपमा बन्द भए पनि पूर्ण डेटाको हिसाबले यो अझै ठुलो सङ्ख्या हो ।
नेटब्लक्सका अनुसन्धान प्रमुख इसिक माटरले एएफपीलाई बताए अनुसार, इन्टरनेट बन्द हुनुको प्रकृतिले यो अमेरिका वा इजरायली हवाई आक्रमणबाट हुन पुगेको क्षति नभई सरकारले नै लगाएको प्रतिबन्ध भएको प्रस्ट पार्छ । यस्तै एम्नेस्टी इन्टरनेसनलका इरान अनुसन्धानकर्ता राहा बाहरेनीले यसलाई 'सूचनाको प्रवाह रोक्न र असहमतिलाई दबाउन अधिकारीहरूले जानाजानी गरेको सटडाउन' को संज्ञा दिएका छन् ।
इन्टरनेट बन्द भएपछि इरानमा सूचना पुर्याउन पुरानो प्रविधि 'सर्टवेभ रेडियो' पुनः ब्युँतिएको छ । एम्स्टर्डममा रहेको गैर-नाफामूलक संस्था रेडियो जमाना (Radio Zamaneh) ले राती ११ बजेदेखि फारसी भाषामा समाचार प्रसारण गरिरहेको छ । रेडियो जमानाकी कार्यकारी निर्देशक रिएनेके भान सान्तेनले एएफपीसँग भनिन्, "यो शासनका लागि सर्टवेभ रेडियो रोक्न (जाम गर्न) निकै गाह्रो छ । किनभने यो लामो दूरीको प्रसारण हो । मानिसहरूले सस्तो र साधारण रेडियोमा पनि यसलाई सुन्न सक्छन् ।"
इन्टरनेट नहुँदा पनि ल्यान्डलाइन फोनहरू चलिरहेकोमा विज्ञहरू अचम्मित छन् । मानव अधिकार सङ्गठन विटनेस (Witness) की महसा अलिमर्दानीका अनुसार धेरै मानिसहरूले अझै पनि ल्यान्डलाइन फोन कलहरू रिसिभ गरिरहेका छन् । तर अधिकारीहरूले फोन ट्यापिङ गर्ने डरले मानिसहरू राजनीतिक विषयमा कुरा गर्न डराउँछन् ।
एम्नेस्टीकी बाहरेनीका अनुसार यी कलहरूबाट संवेदनशील विषयमा कुरा गर्न सम्भव छैन । अन्तर्राष्ट्रिय कलिङ कार्डहरू निकै महँगा छन् र भान सान्तेनका अनुसार ६० मिनेटको कार्ड ८ मिनेटमै सकिने समस्या छ । यी कलहरू केवल परिवारका सदस्यहरूले 'हामी अझै जीवित छौँ' भन्नका लागि मात्र प्रयोग भइरहेको उल्लेख छ ।
इन्टरनेट नभएको ठाउँमा भीपीएनले काम गर्दैन । तर थोरै पहुँच भएको ठाउँमा पनि सरकारले निगरानी गरिरहेको छ । भीपीएन प्रयोग गर्ने शङ्का लागेका मानिसहरूलाई सरकारले चेतावनीमूलक मेसेज पठाउने गरेको बताइएको छ । टोरोन्टोमा रहेको सिफन (Psiphon) कम्पनीले इरानमा पहिले दैनिक ६० लाख प्रयोगकर्ता रहेकोमा अहिले घटेर एक लाखभन्दा कम भएको जनाएको छ । सिफनका डेटा एन्ड इन्साइट निर्देशक किथ म्याकमानामेनका अनुसार अहिले केवल प्राविधिक रूपमा अत्यन्तै दक्ष प्रयोगकर्ताहरूले मात्र यो नेटवर्क पहुँच गर्न सकेका छन् । यस्तै अमेरिकी सेवा लान्टर्न (Lantern) पनि प्रयोग भइरहेको छ ।
अमेरिकी गैर-नाफामूलक संस्था नेटफ्रिडम पायोनियर्स (NetFreedom Pioneers) ले विकास गरेको तुुशे (Toosheh) प्रविधि इरानमा लोकप्रिय बनेको छ । यसले घरको स्याटलाइट टिभी उपकरण प्रयोग गरेर इन्क्रिप्टेड डेटा डाउनलोड गर्ने अनुमति दिन्छ । प्रयोगकर्ताले टिभीको च्यानलबाट डेटा पेनड्राइभमा रेकर्ड गर्छन् र त्यसलाई मोबाइल वा कम्प्युटरमा एपमार्फत हेर्छन् । संस्थाकी परियोजना निर्देशक एमिलिया जेम्सका अनुसार सन् २०२५ मा यसका ३० लाख प्रयोगकर्ता थिए र अहिले पनि हजारौँले यसको प्रयोग गरिरहेका छन् । यो ब्रोडकास्ट सिग्नल भएकाले त्यहाँको सरकारले प्रयोगकर्तालाई ट्र्याक गर्न सक्दैन ।
इरानमा एलन मस्कको स्टारलिंक सेवा पनि प्रयोगमा छ । तर यो निकै महँगो छ । अलिमर्दानीका अनुसार ब्ल्याक मार्केटमा यसको मूल्य २,००० अमेरिकी डलर (करिब तीन लाख नेपाली रुपैयाँ) सम्म पर्छ, जुन गरिब क्षेत्रका लागि असम्भव प्रायः छ । एम्नेस्टीले स्टारलिंक भएका व्यक्तिहरूको घरमा छापा मारिएको र उनीहरूलाई पक्राउ गरिएको रिपोर्ट प्राप्त भएको जनाएको छ । राहा बाहरेनीका अनुसार बाहिरी संसारसँग सञ्चार गरेको आरोप लागेमा जेल सजायदेखि मृत्युदण्डसम्मको सजाय हुन सक्ने जोखिम छ ।
तेहरानकी एक ३० वर्षीया वकिलले एएफपीलाई भनेअनुसार उनीसँग सूचनाको कुनै पहुँच छैन । उनले भनिन्, "मैले चिनेका १० जनामध्ये एक जनासँग मात्र इन्टरनेट पहुँच छ, त्यो पनि धेरै मिहिनेत गरेपछि । यसले मानिसहरूलाई पागल बनाइरहेको छ ।"
उनले इन्टरनेट चलाउनकै लागि ज्यान जोखिममा राखेर स्टारलिंक वा धेरै भीपीएन चल्ने साथीको घरमा जानुपर्ने अवस्था रहेको बताइन् । इरानमा हाल भीपीएनको मूल्य ३५ देखि १४० डलरसम्म पुगेको छ ।
इन्टरनेटको यो पूर्ण प्रतिबन्धका कारण अन्तर्राष्ट्रिय न्युज साइटहरू पनि पहुँच बाहिर छन् । उदाहरणका लागि क्लाउडफ्लेयरको इरर पेजका अनुसार भीपीएन प्रयोग गरेर विदेशी साइटहरू खोल्न खोज्दा प्रयोगकर्ताहरूलाई ब्लक गरिएको देखिन्छ ।
पछिल्लो अध्यावधिक: चैत २, २०८२ १३:८
