डिजिटल नेपालको अर्को पाटो: किन चाहिन्छ अब डिजिटल मानवशास्त्र ?

नेपालको इन्टरनेट प्रयोगकर्ता सङ्ख्या अहिले एक करोड ६६ लाख नाघिसकेको छ । डिजिटल भुक्तानी दैनिक कारोबारको हिस्सा बनेको छ । एआई (आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स) चुपचाप हाम्रा मोबाइलमा बसिसकेको छ । माइक्रोसफ्टको ‘ग्लोबल एआई एडप्सन इन २०२५’ प्रतिवेदनले दक्षिण एसियामा नेपालको एआई प्रयोग दर उत्साहजनक देखाएको छ ।

तर यी सबै तथ्याङ्कको पछाडि एउटा प्रश्न छुटिरहेको छ । हामी प्रविधि छिटो अपनाइरहेका छौँ, तर यसले मानिसको जीवन, सोच, व्यवहार र सामाजिक सम्बन्धलाई कसरी बदलिरहेको छ भन्ने कुरा कत्तिको बुझिरहेका छौँ ? के एआई र डिजिटल प्रणालीहरू हाम्रा १२३ भन्दा बढी मातृभाषा र स्थानीय संस्कृतिका सन्दर्भ बुझ्न सक्षम छन् ?

यही प्रश्नबाट डिजिटल मानवशास्त्र (डिजिटल एन्थ्रोपोलोजी) को कुरा सुरु हुन्छ ।

के हो डिजिटल मानवशास्त्र ?

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, डिजिटल मानवशास्त्र भनेको मानिसहरूले मोबाइल, इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल, एआईजस्ता प्रविधि आफ्नो दैनिक जीवनमा कसरी प्रयोग गर्छन्, किन गर्छन् र यसले उनीहरूको सम्बन्ध, संस्कृति र व्यवहारमा के परिवर्तन ल्याइरहेको छ भन्ने कुरा बुझ्ने प्रयास हो ।

यो प्रविधि बनाउने वा कोडिङ गर्ने विषय होइन । बरु प्रविधिसँग बाँचिरहेका मानिस र समाजलाई बुझ्ने दृष्टिकोण हो । यसले सोध्छ- किन कुनै एप सहरमा चल्छ तर गाउँमा चल्दैन ? इन्टरनेट पुगेको ठाउँमा पनि किन सबै जना समान रूपमा डिजिटल संसारमा सहभागी हुन सक्दैनन् ? प्रविधिले संस्कृति, पहिचान र सामाजिक सम्बन्धमा के गरिरहेको छ ?

विश्वमा यो विषय कहाँ पुगेको छ ?

डिजिटल मानवशास्त्र अब केवल शैक्षिक अवधारणा मात्र रहेन । बेलायतको युनिभर्सिटी कलेज लण्डन (यूसीएल) मा ड्यानियल मिलरले सन् २००९ मै विश्वकै पहिलो डिजिटल मानवशास्त्रको स्नातकोत्तर कार्यक्रम सुरु गरे । उनको ‘Why We Post’ परियोजनाले ९ देशमा मानिसहरूले सामाजिक सञ्जाल कसरी प्रयोग गर्छन् भन्ने कुरा एथ्नोग्राफिक अध्ययनबाट बुझ्यो । त्यसपछि यो क्षेत्र युरोप, अमेरिका, अस्ट्रेलिया र एसियाका विश्वविद्यालयहरूमा फैलिँदै गएको छ ।

यूनेस्कोले पनि डिजिटल परिवर्तन र समाजबिचको सम्बन्ध बुझ्न मानवशास्त्रीय दृष्टिकोण आवश्यक ठानेको छ । यसले डिजिटल मानवशास्त्रलाई सांस्कृतिक विविधता, स्थानीय ज्ञान र प्रविधिको सामाजिक प्रभावसँग जोडेर अगाडि बढाइरहेको छ । आज विश्वका ठुला प्रविधि कम्पनीहरूले पनि प्रोडक्ट डिजाइन, युजर रिसर्च र एआई इथिक्समा मानवशास्त्रीहरूलाई खोज्न थालेका छन् ।

अर्थात् डिजिटल मानवशास्त्र अब एकेडेमिक कोठाभित्रको विषय मात्र होइन । यो नीति निर्माण, प्रडक्ट डेभलपमेन्ट, डिजिटल इन्क्लुजन र एआई गभर्नेन्ससम्म पुगिसकेको छ ।

प्रविधिको कुरा गर्दा मानिस किन हराउँछ ?

नेपालमा डिजिटल बहस प्रायः इन्टरनेटको गति, प्रयोगकर्ता सङ्ख्या, नयाँ एप र नीतिकै चर्चामा सीमित हुन्छ । तर डिजिटल जीवन केवल सेटअपको विषय होइन । यो मानिसको डर, भरोसा, बानी र सामाजिक सम्बन्धसँग जोडिएको विषय हो ।

सहरमा क्यूआर भुक्तानी सामान्य भइसकेको छ, तर गाउँतिर अझै धेरै मानिस डिजिटल कारोबारप्रति सशङ्कित छन् । कतिपय दुर्गम ठाउँमा अझै बिजुली नै नियमित छैन । इन्टरनेट पुगेको ठाउँमा पनि त्यसलाई प्रयोग गर्ने आत्मविश्वास सबैमा समान छैन । सामाजिक सञ्जालले सूचना छिटो फैलाएको छ, तर त्यससँगै भ्रम र मानसिक दबाब पनि बढेको छ ।

स्तम्भकार आफैँले ९ वर्षभन्दा बढी इन्टरनेट सेवा क्षेत्रमा काम गर्दा यो अनुभव गरेको छु: इन्टरनेट जडान दिनु र मानिसलाई डिजिटल रूपमा सशक्त बनाउनु दुई फरक कुरा हुन् । कनेक्सन दिइसकेपछि पनि मानिसहरूले त्यसलाई आफ्नो जीवनमा कसरी अपनाउँछन् भन्ने प्रश्न सधैँ बाँकी नै रहन्छ ।

यी समस्या प्रविधिको अभावका होइनन् । यी प्रविधि र मानिसबिचको सम्बन्ध नबुझ्दा उब्जिएका हुन् । र यही नबुझाइलाई बुझ्ने काम डिजिटल मानवशास्त्रले गर्छ ।

एआई, भाषा र हाम्रो पहिचानको प्रश्न

जेनेरेटिभ एआई मूलतः भाषा र शब्दहरूको विशाल भण्डारमा आधारित हुन्छ । नेपाल एउटा बहुभाषिक देश हो । नेवारी, तामाङ, थारु, मगर, मैथिली जस्ता भाषाहरू केवल सञ्चारका माध्यम मात्र होइनन् । यिनमा हाम्रा पुर्खाको ज्ञान, संस्कृति र संसारलाई हेर्ने आफ्नै दृष्टिकोण लुकेको हुन्छ ।

तर एआईका विश्वव्यापी मोडेलहरू प्रायः अङ्ग्रेजी र केही प्रमुख भाषामा बलियो छन् । यदि यी मोडेलहरूले हाम्रा स्थानीय भाषाका गहिराइ र सूक्ष्म सांस्कृतिक सन्दर्भ बुझेनन् भने यसले दिने नतिजा नेपाली समाजका लागि अपुरो वा पक्षपाती हुन सक्छ ।

हालै एउटा अन्तर्राष्ट्रिय डिजिटल गभर्नेन्स सम्मेलनमा पनि नेपालको सन्दर्भ उठ्यो । इन्टरनेट पहुँच ५५ प्रतिशतभन्दा बढी भए पनि अधिकांश अनलाइन सामग्री अङ्ग्रेजी वा नेपालीमा मात्र सीमित छ, जसले स्थानीय समुदायहरूलाई डिजिटल संसारमा ओझेलमा पार्छ ।

यो भाषिक मानवशास्त्र (लिङ्ग्विस्टिक एन्थ्रोपोलोजी) को दृष्टिबाट डिजिटल मानवशास्त्रको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण योगदान हो । यसले प्रविधिले हाम्रो भाषा र सांस्कृतिक विविधतालाई कसरी प्रस्तुत गरिरहेको छ भन्ने कुरा विश्लेषण गर्छ ।

नेपालको डिजिटल यथार्थ

नगदबाट डिजिटल भुक्तानी, चिठीबाट भिडिओ कल, प्रत्यक्ष भेटघाटबाट अनलाइन कम्युनिटी । नेपाल छिटो सर्दै छ । विदेशमा रहेका परिवारसँग ह्वाट्एप र भाइबरले दूरी घटाएको छ । टिकटक र युट्युबले एकातिर स्थानीय प्रतिभा र सङ्गीतलाई नयाँ तरिकाले प्रस्तुत गरेका छन् भने अर्कोतिर साना व्यवसायका लागि नयाँ बजार पनि खोलेको छ । जेन-जी पुस्ताको डिजिटल सक्रियताले सामाजिक सञ्जाललाई मनोरञ्जन मात्र नभई सामाजिक आवाजको ठाउँ बनाएको छ ।

एआई पनि चुपचाप दैनिक जीवनमा छिरिसकेको छ । मोबाइलको अटो-सजेस्ट, क्यामेरा फिल्टर, अनुवाद, च्याटबट, कन्टेन्ट रिकमेन्डेसन, यी सबैमार्फत मानिसहरू एआईसँग जानी-नजानी अन्तरक्रिया गरिरहेका छन् । डिपसिक जस्ता निःशुल्क एआई मोडेलहरूले त ग्लोबल साउथका देशहरूमा एआई पहुँच अझ छिटो फैलाइरहेका छन् ।

तर यो डिजिटल रूपान्तरणले अवसरसँगै नयाँ किसिमका असमानता पनि ल्याइरहेको छ । भाषा, साक्षरता, उमेर, लिङ्ग र भूगोलका आधारमा डिजिटल सहभागिता समान छैन । डिजिटल पहुँच हुनु र डिजिटल रूपमा समावेश हुनु एउटै कुरा होइन ।

नेपालमा डिजिटल मानवशास्त्रको सम्भावना र आवश्यकता

नेपालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय जस्ता संस्थाहरूमा मानवशास्त्रको लामो अध्ययन र अध्यापन परम्परा छ । तर डिजिटल मानवशास्त्र अझै औपचारिक पाठ्यक्रमको रूपमा सुरु भएको छैन । यो एउटा खाली ठाउँ हो, तर यही खाली ठाउँ अवसर पनि हो ।

डिजिटल मानवशास्त्र परम्परागत मानवशास्त्रकै समकालीन विस्तार हो । मानवशास्त्रले सधैँ मानिसको व्यवहार, संस्कृति र समाजलाई बुझ्ने प्रयास गरेको छ । अब त्यही बुझाइ डिजिटल जीवनमा पनि लागु हुन्छ ।

विशेषगरी राष्ट्रिय एआई नीति २०८२, डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क र ई-गभर्नेन्सका योजनाहरू कार्यान्वयनमा आउँदै गर्दा नेपालको भाषिक विविधता, भौगोलिक यथार्थ र जनताको प्रविधिप्रतिको भरोसालाई बुझ्ने दृष्टिकोण चाहिन्छ । नीति निर्माणदेखि प्रोडक्ट डिजाइन, युजर रिसर्चदेखि डिजिटल समावेशिता अभियानसम्म, यो क्षेत्रले नेपालमा ठुलो भूमिका खेल्न सक्छ ।

यदि कुनै पनि डिजिटल नीति वा प्रणाली बनाउनुअघि प्रयोगकर्ताको सामाजिक सन्दर्भ र व्यवहार बुझ्ने अभ्यास अनिवार्य गरियो भने प्रविधि साँच्चै मानिसका लागि बन्न सक्छ ।

अन्त्यमा...

नेपालको भविष्य डिजिटल छ । यो कुरामा अब विवाद छैन । तर डिजिटल बन्नु भनेको नयाँ एप अपनाउनु वा एआई प्रयोग गर्नु मात्र होइन । यसको अर्थ हाम्रो दैनिक जीवन, सम्बन्ध, भाषा र अवसर कसरी बदलिँदै छन् भन्ने कुरा बुझ्नु पनि हो ।

डिजिटल मानवशास्त्रले प्रविधिलाई मानिसको मूल्य, मान्यता र संवेदनशीलतासँग जोड्ने काम गर्छ । यदि हामीले प्रविधि अपनाउँदा मान्छे र उसको संस्कृतिलाई केन्द्रमा राख्न सक्यौँ भने मात्र हाम्रो डिजिटल यात्रा सबैका लागि अर्थपूर्ण बन्न सक्छ ।

अन्ततः प्रश्न प्रविधि कति आधुनिक छ भन्ने होइन । प्रश्न यो हो कि हामी प्रविधिसँगै मानिसलाई पनि कत्तिको बुझ्छौँ ।

(लेखक सुजन शर्मा पौडेल त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा मानवशास्त्र अध्ययनरत र डिजिटल मानवशास्त्रको क्षेत्रमा अनुसन्धानरत छन् । ९ वर्षभन्दा बढी समय इन्टरनेट सेवा क्षेत्रमा काम गरेको अनुभवसहित उनी प्रविधि, समाज र संस्कृतिबिचको अन्तरसम्बन्धलाई मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट अन्वेषण गर्न सक्रिय छन् ।)

पछिल्लो अध्यावधिक: चैत २३, २०८२ २१:५८

टिप्पणीहरू