कतै तपाईँ पनि एआईसँग एकतर्फी प्रेममा त हुनुहुन्न ? यस्तै सम्बन्ध बन्यो, २०२५ को वर्ष शब्द

काठमाडौँ । क्याम्ब्रिज डिक्सनरीले २०२५ का लागि पारासोसल (parasocial) लाई वर्षको शब्द (Word of the Year) घोषणा गरेको छ । यो शब्द चयनमा एआई च्याटबट, गायिका टेलर स्विफ्ट र सामाजिक सञ्जालका इन्फ्लुएन्सर सबैले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् ।

ग्लोबल डिक्सनरीले सार्वजनिक गरेको पारासोसल अर्थात पारासामाजिक शब्दले सेलिब्रेटी, पोडकास्टर र एआई जस्ता अनलाइन व्यक्तित्वसँग समेत कुनै एक व्यक्तिले महसुस गर्ने सम्बन्धलाई जनाउँछ ।

क्याम्ब्रिज डिक्सनरीका कोलिन म्याकइन्टसका अनुसार पारासामाजिक शब्दले सन् २०२५ को समय–भावना (zeitgeist) समेट्छ । यो भाषा कसरी परिवर्तन हुँदै जान्छ भन्ने कुराको एक उत्कृष्ट उदाहरण हो । जुन शब्द एक समय केवल शैक्षिक क्षेत्रमा प्रयोग हुने गर्थ्यो, अब मूलधारमा प्रवेश गरिसकेको छ ।

"लाखौँ मानिसहरू पारासामाजिक सम्बन्धहरूमा संलग्न छन्; अझ धेरै मानिसहरू त यसको बढ्दो प्रभावप्रति केवल जिज्ञासु छन् । तथ्याङ्कमा पनि यो कुरा देखिन्छ, किनकि ‘पारासोसल’ शब्दका लागि क्याम्ब्रिज डिक्सनरी वेबसाइटमा खोजी गर्नेहरूको सङ्ख्या धेरै बढेको छ," उनले भनेका छन् ।

“पारासोसल घटनाक्रम वरिपरिको भाषा निकै छिटो परिवर्तन हुँदैछ । किनकि प्रविधि, समाज र संस्कृतिमा निरन्तर रूपान्तरण भैरहेको छ । सेलिब्रिटीदेखि लिएर च्याटबटसम्मका पारासोसल प्रवृत्तिहरू भाषा विकासमा रुचि राख्नेहरूका लागि अत्यन्तै रोचक विषय बनेका छन् ।”

युनिभर्सिटी अफ क्याम्ब्रिजमा प्रयोगात्मक सामाजिक मनोविज्ञानकी प्रोफेसर सिमोन श्नालका अनुसार पारासामाजिक सम्बन्ध तब हुन्छ, जब हामी कसैलाई चिन्छौँ वा नजिक महसुस गर्छौँ । तर वास्तवमा त्यो व्यक्ति हामीले कहिल्यै भेटेकै हुँदैन ।

उनले यो सम्बन्ध केवल एकतर्फी हुने बताएकी छिन् । यो शब्दको उत्पत्ति सन् १९५६ मा भएको थियो, जब समाजशास्त्रीहरू डोनाल्ड हर्टन र रिचर्ड वोहलले टेलिभिजन हेर्ने मानिसहरूले पर्दामा देखिएका अभिनेताहरूलाई साथी वा परिवार जस्तो व्यवहार गरिरहेको पत्ता लगाएका थिए ।

एआई र एक्लोपन संस्कृति

प्रोफेसर श्नालका अनुसार यो परिघटना (phenomenon) हाम्रो संस्कृतिमा पहिलेदेखि नै भए तापनि अहिले धेरै मानिसहरूले यो शब्दको प्रयोग गरिरहेका छन् । अहिलेको संस्कृतिमा धेरै अवसरहरू उपलब्ध भएकाले 'पारासामाजिक सम्बन्ध चरम सीमामा पुगेको हो ।

पारासामाजिक शब्दको बढ्दो लोकप्रियताको एउटा मुख्य कारण एआई च्याटबटहरूसँग विकसित भइरहेको सम्बन्ध पनि हो । श्नाल भन्छिन् कि च्याटबटहरूलाई 'च्याटबट' भनिएको छ । किनभने प्रयोगकर्ताहरूले आफू कसैसँग कुरा गरिरहेको महसुस गर्छन् । यसरी मानिसहरूले च्याटबटसँग साथी वा रोमान्टिक जस्तो सम्बन्ध विकास गर्न सक्छन् । यद्यपि वास्तविकतामा 'त्यहाँ कोही पनि संलग्न हुँदैन'।

यस सन्दर्भमा भएका केही सर्वेक्षणले एआईसँगको बढ्दो भावनात्मक संलग्नता देखाउँछन् । यसै अङ्ग्रेजी वर्षको कमन सेन्स मिडिया को एक रिपोर्ट अनुसार अमेरिकाका १३ देखि १७ वर्षका ७२ प्रतिशत किशोर-किशोरीले कम्तीमा एक पटक एआई साथी (AI companion) प्रयोग गरेका थिए । उनीहरूले यो एआई साथीलाई भावनात्मक वा मानसिक स्वास्थ्य सहयोगको लागि वा साथी वा मिल्ने साथीको रूपमा प्रयोग गरेका थिए ।

त्यस्तै भ्यान्टेज पोइन्ट काउन्सिलिङले गरेको एक सर्वेक्षणले एक हजारभन्दा बढी अमेरिकी वयस्कहरूमध्ये २८ प्रतिशतले एआईसँग रोमान्टिक वा आत्मीय सम्बन्ध रहेको बताएका थिए ।

एक्लोपन र स्क्रिन टाइमको प्रभाव

प्रोफेसर श्नालका अनुसार मानिसहरू पारासामाजिक सम्बन्धतर्फ झुक्नुका दुई कारण छन्: विश्वव्यापी एक्लोपन महामारी र बढेको स्क्रिन टाइम । उनका अनुसार अहिले मानिसहरू विगतका पुस्ताहरूभन्दा बढी एक्लोपन महसुस गर्छन् ।

यस्ता पारासामाजिक सम्बन्धहरू फोन र स्क्रिनमा 'एक क्लिकको दूरीमा' मात्र हुन्छन् । जसले तत्काल सामाजिक स्वीकृति प्राप्त गर्न सजिलो बनाउँछ । यसका साथै च्याटबटहरू पनि प्रयोगकर्तालाई खुसी पार्न (flatter) डिजाइन गरिएका हुन्छन् ।

खतराहरू र समाधान

पारासामाजिक सम्बन्धले सुरक्षाको जोखिम पनि बढाउन सक्छ । प्रोफेसर श्नालले सेलिब्रेटी र सामाजिक सञ्जालका इन्फ्लुएन्सरहरूलाई पछ्याउनुमा 'खतरा' रहेको चेतावनी दिएकी छन् । उनीहरूले गलत चिकित्सकीय सल्लाह बाँड्न, नराम्रा उत्पादनहरू बेच्न वा अनैतिक व्यवहारलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छन् । जसले गर्दा पारासामाजिक सम्बन्धमा संलग्न फलोअरहरूलाई गम्भीर हानि पुग्न सक्छ ।

यसको समाधानका लागि प्रोफेसर श्नालले वास्तविक जीवनका सम्बन्धहरूमा ध्यान दिनुपर्ने सल्लाह दिएकी छिन् । उनका अनुसार हामीले च्याटबटसँग जति धेरै समय बिताउँछौँ, त्यति नै कम समय वास्तविक मानिसहरूसँग कुरा गर्नमा खर्च गर्छौँ । अर्थात् तपाईँले जति धेरै समय अनलाइनमा खर्च गर्नुहुन्छ, उति नै कम समय वास्तविक जीवनका प्रत्यक्ष सम्बन्धहरू बनाउन र कायम राख्नमा खर्च गर्नुहुन्छ ।

 

पछिल्लो अध्यावधिक: मंसिर ७, २०८२ १२:२८

टिप्पणीहरू