एल्गोरिदमको युगमा लडखडाइरहेको पत्रकारिता र कसैले उजागर गर्ने आँट नगरेको संवेदनशीलता

- डायना लोपेज जुलेटा

के एक पत्रकारलाई आफ्नै रोजगारदाताको आलोचना गर्ने अधिकार हुन्छ ? यो एउटा अनौठो विडम्बना हो कि उनीहरू विश्वव्यापी सङ्कटहरूका बारेमा रिपोर्टिङ गर्छन् तर आफ्नै उद्योगको संवेदनशीलताका बारेमा भने मौन रहन्छन्: सुस्त पारिश्रमिक वृद्धि, धुमिल हुँदै गइरहेको व्यावसायिक मूल्यमान्यता र नाफामुखी स्वामित्व । पत्रकारहरूले यो बुझ्न आवश्यक छ कि यो आन्तरिक सडनको सामना गर्नु अधिकार मात्र होइन, बरु यस पेसालाई लोप हुनबाट जोगाउनका लागि एउटा अपरिहार्यता पनि हो ।

म समाचार प्रति समर्पणको आदर्श, आफ्नो उत्कृष्ट योगदान दिने तत्परता, तीव्रताका साथ काम गर्ने र कुनै पनि मुद्दाका हरेक सम्भावित पक्षहरूलाई बुझ्न सबै कुरा त्याग गर्ने चाहनामा हुर्किएकी हुँ । मैले सत्य आफ्नो हातबाट फुत्किने डरमा वस्तुनिष्ठता र निष्पक्षता सुनिश्चित गर्ने चिन्ता बेहोरेकी छु । हामी शक्तिको दुरुपयोग गर्ने अधिकारीहरू, भ्रष्ट र अपराधीहरूको भन्डाफोर गर्छौं; तैपनि, हामी पत्रकारहरूमध्ये कोही पनि आफ्नै कमजोर र असुरक्षित कार्यस्थलको अवस्थालाई उजागर गर्ने वा यसलाई सार्वजनिक बहसको विषय बनाउने आँट गर्दैनौं ।

पत्रकारिता सिकाउने कलेजहरूले भविष्यका पेसेवरहरूलाई मिडिया संस्थाहरू भित्रको गहिरो अस्थिरताको सामना गर्न तयार गर्दैनन् । यी विषयहरूलाई वर्जित विषय (ट्याबु) मानेर अछूतो राखिन्छ । रिपोर्टरहरूले भोक टार्न धौधौ पर्ने तलब खानु, अन्य पेसाको तुलनामा धेरै गुणा बढी समय काम गर्नु र अत्यधिक दबाब सहनुलाई समाजले सहजै स्वीकार गरेको छ । आवाज उठाउनुमा एउटा स्पष्ट डर देखिन्छ । वास्तवमा, केही पत्रकारहरूले आफ्नो व्यावसायिक प्रतिष्ठा धमिलिने वा पहिले नै सङ्कटमा परेको जागिर जोखिममा पर्ने डरले स्पष्ट रूपमा आफ्नो नाम गोप्य राख्न आग्रह गर्छन् । जसले आवाज उठाउने र आलोचना गर्ने आँट गर्छ, उसलाई जथाभाबी रूपमा दोषी करार गरिन्छ । नाम गोप्य राख्न अनुरोध गर्ने एक पत्रकार भन्छिन्, "यसलाई एउटा नराम्रो व्यवहार, व्यावसायिक त्रुटि र बैगुनीपनको रूपमा हेरिन्छ ।" उनी थप्छिन्, "यो प्रतिष्ठामा धेरै निर्भर हुने पेसा हो । मलाई डर छ कि यस क्षेत्रको कार्यस्थलको अवस्थाबारे आलोचना गर्दा मेरो साखमा असर पर्नेछ । उनीहरूले म कार्यरत संस्थामाथि नै आक्रमण गरिरहेको छु भन्ने सोच्नेछन्, जसले मलाई ठुलो समस्यामा पार्न सक्छ, तर यसबारे आवाज उठाउने अधिकार सबैलाई छ ।"

एल्गोरिदमको तानाशाही

पत्रकारिता क्षेत्रको यो सङ्कट र कार्यस्थलको असुरक्षा दिनप्रतिदिन थप गहिरिँदै गएको छ, जसको कुनै समाधान देखिएको छैन । पत्रकारहरू आफ्नो जीविकोपार्जनलाई जोखिममा पार्नु भन्दा मौन बस्न रुचाउँछन्, कतिपय अवस्थामा त आफ्नै समाचारमा बाइलाइन (आफ्नो नाम) समेत राख्दैनन् । विरोधाभास त के छ भने, पत्रकारको काम सञ्चार गर्नु, समाचारको निगरानी गर्नु र मुद्दाहरूलाई पछ्याउनु हो । तर यो तबसम्म मात्र लागु हुन्छ, जबसम्म उनीहरू अरूका समस्याहरूको खोजी गरिरहेका हुन्छन् ।

एक पत्रकारले न्यूनतम पारिश्रमिकमा गुजारा गरोस् भन्ने अपेक्षा गर्नु न त आदरयोग्य हो, न त यसले गुणस्तरीय पत्रकारिता उत्पादन गर्न मद्दत गर्छ, विशेष गरी जब यो काममा आफैंमा धेरै जोखिमहरू हुन्छन् । यद्यपि, रोजगारीको असुरक्षा यस उद्योगको पूर्ण रूपमा स्वीकृत चरित्र बनिसकेको देखिन्छ । सबैभन्दा भाग्यमानी ती पत्रकारहरू हुन्, जोसँग औपचारिक सम्झौता छ, तर यसले पनि अक्सर सामाजिक सुरक्षा भत्ता, वार्षिक बिदा वा मोबाइल फोन वा यात्रा खर्च जस्ता आधारभूत उपकरणहरू उपलब्ध गराउन सक्दैन । जबकि यो काममा बारम्बार र लामो दूरीको यात्रा गर्नुपर्ने हुन्छ । कतिपयलाई त तलब नै दिइँदैन; प्रति-सामग्री (per piece) को आधारमा भुक्तानी गरिन्छ । जसको अर्थ उनीहरू सामग्री उत्पादन गर्न समयसँगको दौडमा बाँच्छन् र यस प्रक्रियामा आफ्नो स्वास्थ्य र सुख-चैनको बलिदानी दिन्छन् ।

पत्रकारिताको सबैभन्दा माथि एक सामाजिक दायित्व हुन्छ, यो आफ्ना पाठकहरूप्रति उत्तरदायी हुन्छ, न कि यसका मालिक वा प्रायोजकहरूप्रति ।

पत्रकार तथा लेखक केभिन लारीओसले धेरै मिडिया आउटलेटहरूमा काम गरिसकेका छन् । यस विधाप्रतिको लगावका बाबजुद उनी पूर्ण-कालिन संस्थागत जागिरमा फर्कन अस्वीकार गर्छन् । "दयनीय तलब र दास जस्तो काम गर्ने घण्टा," उनी भन्छन्, "अनि सत्तासँगको मिलोमतो, पाठकहरूसँग झुट बोल्ने र साझेदार तथा प्रायोजकहरूसँग सहयोगको लागि भीख माग्ने कुरा त छँदैछ ।"

लारीओसलाई कोलम्बियाको एक जागिरबाट कुनै स्पष्ट वा न्यायोचित कारण बिना बर्खास्त गरिएको थियो; पछि मात्र थाहा भयो कि विभिन्न सांस्कृतिक क्षेत्रहरूमा व्याप्त प्रणालीगत विकृति र पतनको आलोचना गर्ने उनका प्रकाशित सामग्रीहरूको निगरानी भइरहेको थियो ।

गुणस्तरको क्षयीकरण

न्यून तलबको रूपमा देखिने यस पेसाको गरिबीले घटनास्थलमै पुगेर रिपोर्टिङ गर्नुको सट्टा 'डेस्कमा बाँधिएर' गरिने रिपोर्टिङलाई बढावा दिन्छ । जबकि कामको माग भने फिल्डमै जानु हो । प्रमुख मिडिया हाउसहरूमा एउटा ठुलो परिवर्तन आएको छ: कुनै समय पाठक सङ्ख्याबाट निर्देशित हुने मिडियाहरू अहिले सफलताको एक मात्र मापनको रूपमा 'क्लिक' र 'भ्युज' बाट सञ्चालित छन् । समाचारमा आउने 'लाइक्स' लाई नै सफलताको प्रतीक मानिन्छ, भले नै त्यो सामग्री मूल्यहीन किन नहोस् । यो एल्गोरिदमको तानाशाही अन्तर्गत गरिने काम हो । लारीओस एक एसईओ (सर्च इन्जिन अप्टिमाइजेसन) म्यानेजरले सम्पादकहरूलाई 'गुगललाई मन पर्ने' गरी सामग्री लेख्न निर्देशन दिएको सुनेर खिन्न भएका थिए ।

उनी लेख्छन्:

सर्च इन्जिन र्‍याङ्किङसँगै भ्युज र लाइक्स बढाउने ध्याउन्नले अरू सबै कुरालाई ओझेलमा पारेको छ । पाठकका हकमा भन्नुपर्दा, जसलाई अहिले अर्थपूर्ण रूपमा 'दर्शक' (भ्युअर) भन्न थालिएको छ, उनीहरू अब नयाँ जानकारी वा मनोरञ्जन खोज्दैनन्; बरु उनीहरू एउटा यस्तो जालमा पर्न चाहन्छन् जहाँबाट उनीहरू उम्कन सक्दैनन् ।

जब म पत्रकारिताको सङ्कट वा अस्थिरताको कुरा गर्छु, म केवल आर्थिक पक्षलाई मात्र सङ्केत गरिरहेकी हुन्न । समाचारको अत्यधिक उत्पादन र अत्यधिक उपभोगले सामग्रीको गुणस्तर घटाउँछ । राजनीतिज्ञहरूको मनमर्जी वा भनाइको आधारमा लेख्नु केवल टाइपिस्टको काम (स्टेनोग्राफी) मात्र हो, पत्रकारिता होइन । वास्तविक पत्रकारिताका लागि गहिराइ र प्रमाणीकरण आवश्यक हुन्छ, जुन न्यूनतम मापदण्डहरू हुन् र धेरैले यसलाई सजिलैसँग पूरा गरिरहेका छैनन् ।

'रोमान्स' विरुद्ध यथार्थ

आजका केही पत्रकारहरू सामाजिक सञ्जालको जुनसुकै विवादमा आफ्नो नाम जोड्ने तृष्णाले प्रेरित भएर जसरी पनि चर्चामा आउन मात्र चाहन्छन् । उनीहरूका अनुहारहरू मोबाइलको स्क्रिनमै टाँसिएका हुन्छन् मानौं सत्य आफैं त्यहाँबाट उनीहरूसँग बोलिरहेको छ, र उनीहरू 'स्कुप' का दास बनेका छन् । अब त्यहाँ गहिरो वैचारिक चिन्तनका लागि कुनै ठाउँ बाँकी छैन ।

विगतमा, 'लाइक्स' को वर्तमान लडाइँ सुरु हुनु अघि, मिडिया आउटलेटहरू कुनै पनि विपद्को घटनास्थलमा आफ्ना संवाददाताहरू पठाउन प्रतिस्पर्धा गर्थे । आज पनि उनीहरू एक्सक्लुसिभ समाचार त खोज्छन्, तर धेरै थोरै संस्थाहरूले मात्र आफ्ना रिपोर्टरहरूलाई दैनिक ज्याला वा खर्च दिन्छन्, जसलाई फ्रिल्यान्सरको यस युगमा शिष्ट भाषामा 'सहयोगी' भनिन्छ, मानौं उनीहरू नि:शुल्क काम गरिरहेका छन् । अक्सर, यी रिपोर्टरहरूले सामान्य पारिश्रमिकको बदलामा आफ्नै खर्च बेहोर्छन्, जसले न त उनीहरूको मिहिनेत, समय न त खर्चको नै शोधभर्ना गर्छ ।

प्राध्यापक तथा पत्रकार ओस्कार पर्राले आफ्ना विद्यार्थीहरूमा तालिमको सुरुवातदेखि नै निराशा छाएको देखेका छन् । उनीहरूले यस्ता संस्थाहरूको सामना गर्छन्, जसले प्रसिद्धि र भ्युजको लोभमा आफ्नो प्रतिष्ठालाई बलि चढाएका छन्, 'कन्टेन्ट स्क्र्यापिङ' (सामग्री चोर्ने) मार्फत सामाजिक सञ्जालका ट्रेन्डहरू पछ्याउँछन्, जसमा अन्य आउटलेटहरूबाट समाचार कपी गर्ने र शीर्षकहरूलाई 'क्लिकबेट' वा विवादास्पद बनाउने गरिन्छ । केही विद्यार्थीहरूले पाँच वर्षसम्म अनैतिक अभ्यासहरू गर्न बाध्य भएर बिताएका छन् र अन्ततः उनीहरू पछुतो मात्र महसुस गर्छन् । उनीहरू आफूलाई न्युजरुम वा घरको डेस्कमा थुनिएको पाउँछन्, जहाँ उनीहरू आधिकारिक पृष्ठ भर्नकै लागि कपी र पेस्ट गर्छन् वा वाक्यहरू मिलाउँछन्, भलै सामग्री जतिसुकै निरर्थक किन नहोस् ।

पर्रा स्पष्ट पार्छन्:

यी भ्युजहरू दुई तरिकाले सङ्कलन गरिन्छ: पहिलो, गलत सूचना वा अतिरञ्जना मार्फत पूर्वाग्रह र सङ्कीर्णतालाई बढावा दिने समाचारहरू प्रकाशित गरेर; र दोस्रो, वेब ट्राफिक आकर्षित गर्न 'लिङ्क-फार्मिङ' को प्रयोग गरेर । प्रशिक्षार्थीहरू (इन्टर्न) ले दिनमा आठ देखि १० वटा सामग्री उत्पादन गर्नुपर्ने हुन्छ । उनीहरू लेखिरहेका हुँदैनन्; उनीहरू त एउटै ढाँचामा सामग्री (कन्टेन्ट) को ठुलो मात्रामा उत्पादन गरिरहेका हुन्छन्, जसमा अक्सर एउटा पनि स्रोत उल्लेख नगरी अपुष्ट जानकारीहरू समावेश गरिएका हुन्छन् ।

पर्राले १३ वर्षदेखि अध्यापन गराउँदै आएका तीनवटा संस्थामध्ये एउटामा पत्रकारिता विषय पढ्ने विद्यार्थीहरूको सङ्ख्या सन् २०१८ मा ८० जना रहेकोमा गत शैक्षिक सत्रमा घटेर जम्मा आठ जनामा सीमित भएको छ । उनी सोच्छन् कि यो पेसा अन्ततः खोज पत्रकारिता गर्न चाहनेहरू र कन्टेन्ट क्रिएटर बन्न चाहनेहरू बीच विभाजित हुनेछ, जुन दुई पूर्ण रूपमा फरक बाटाहरू हुन् ।

प्रतिरोधको आह्वान

नाम गोप्य राख्न चाहने एक पत्रकार पत्रकारिताको 'आदर्शवाद' लाई विद्यार्थीहरू माझ एउटा काल्पनिक कथाको रूपमा बेचिने विश्वास गर्छिन् । "उनीहरूले व्यावहारिक यथार्थ बुझाउनुको सट्टा हामीलाई 'पत्रकारिताको रोमान्स' बेचिरहेका थिए-अर्थात् सत्यको खोजीमा कहिल्यै नसुत्ने बहादुर रिपोर्टर । उनीहरूले ट्रुमन क्यापोट, गे टेलिज र गेब्रियल गार्सिया मार्खेजका कुरा गर्थे । तपाईं यो आदर्शवाद सुन्नुहुन्छ र भन्नुहुन्छ, 'म उनीहरू जस्तै बन्न चाहन्छु ।' तैपनि, पत्रकारको तलब, कसरी स्वतन्त्रता हासिल गर्ने वा पत्रकारको अधिकारका बारेमा एउटै पनि कक्षा भएन । उनीहरूले मलाई मेरा स्रोतहरूसँग नैतिक रूपमा व्यवहार गर्न सिकाए, तर म आफैंसँग पनि नैतिक व्यवहार गरिनुपर्छ भनेर कहिल्यै भनेनन् ।"

हामीले केवल भ्युज बढाउन खोज्ने यस्तो प्रकारको पत्रकारिताको प्रतिरोध गर्नुपर्छ, जसले गुणस्तरको उपेक्षा गर्छ र 'फेक न्युज' (झुटो समाचार) लाई बढावा दिन्छ ।

हामीले संस्थाहरूबाट मर्यादित कार्यस्थल र उपयुक्त सेवा-सुविधाको माग गर्नुपर्छ । सर्वसाधारण अझै पनि वास्तविक समाचार र उच्च मापदण्डका लागि भोका छन् । उनीहरूले हामीलाई सामाजिक सञ्जालमा गाली वा आक्रमण गर्न सक्ने भए तापनि उनीहरूले यो बुझ्न आवश्यक छ कि यो कामले मुस्किलले मात्र जीविकोपार्जन धान्न सक्छ । जीवन धान्नका लागि एक पत्रकारले तीन वा चारवटा आंशिक (पार्ट-टाइम) र कम तलब भएका कामहरू गर्नुपर्ने हुन सक्छ । यसले अवश्य पनि गुणस्तरमा सम्झौता गराउँछ । थकित पत्रकारले थकित सामग्री लेख्छ, र फलस्वरूप, प्रेस पनि थकित बन्न पुग्छ ।

पत्रकारिता असाधारण रूपमा चुनौतीपूर्ण पेसा हो, जुन रिपोर्टिङको प्राविधिक पक्षदेखि लिएर जीविकोपार्जनको सङ्घर्षसम्म फैलिएको छ । जसमा भ्रष्ट तत्त्वहरूबाट आउने धम्कीहरूको सामना गर्नुपर्ने वा बचाउको उपायको रूपमा सेल्फ-सेन्सरशिप लागु गर्नुपर्ने हुन्छ । यदि पत्रकार सङ्कटमा छ भने पत्रकारिता पनि सङ्कटमा पर्छ, किनभने यो अस्थिरताले सत्यलाई नै असर गर्छ, जुन अहिले मोलतोलको विषय बनेको छ । अन्ततः, पत्रकारिता आफैंमा प्रतिरोधको एक कडी हो ।

-अल जजिराको सहयोगमा ।

 

पछिल्लो अध्यावधिक: असार ३२, २०८३ ८:२४

टिप्पणीहरू