अहिलेको एआई युगमा कसरी गर्ने विद्यार्थीको मूल्याङ्कन ?

काठमाडौँ । अहिले विश्वभरका कक्षाकोठाहरूमा च्याटजीपीटी जस्ता जेनेरेटिभ आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को प्रवेश भइसकेको छ । यसले विद्यार्थीहरूको गृहकार्य गर्ने शैली मात्र परिवर्तन गरेको छैन, बरु शिक्षकहरूका लागि एउटा गम्भीर प्रश्न पनि खडा गरिदिएको छ ।

जब मानव मस्तिष्कको क्षमतालाई कुनै एल्गोरिदमले नक्कल गर्न वा बढाउन सक्छ, तब विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइको मूल्याङ्कन कसरी गर्ने ? क्यानडाका विभिन्न विश्वविद्यालय र कलेजका २८ जना शिक्षकहरूमाथि गरिएको एक क्वालिटेटिभ अध्ययनले हामी शिक्षाको एउटा यस्तो ऐतिहासिक मोडमा आइपुगेका छौँ, जहाँ परम्परागत मूल्यांकन पद्धतिले अब काम गर्दैन भन्ने देखाएको छ । यो नयाँ अवस्थालाई विज्ञहरूले 'पोस्ट-प्लेजरिज्म' (बौद्धिक चोरीपछिको) युगको रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।

विगत १५ वर्षदेखि एआई र एकेडेमिक इन्टिग्रिटी बारे भइरहेका अनुसन्धानहरूको समीक्षा गर्दा एआईलाई एउटा दुईधारे तरवारको रूपमा पाइएको छ । एकातिर, अनलाइन अनुवादक र टेक्स्ट जेनेरेटरहरू यति विकसित भइसकेका छन् कि उनीहरूले मानिसले जस्तै लेख्न सक्छन् ।

यसले गर्दा शिक्षकहरूलाई विद्यार्थीले आफैँ लेखेको हो वा एआई प्रयोग गरेको हो भन्ने कुरा पत्ता लगाउन निकै कठिन भएको छ । यसका साथै एआईले कहिलेकाहीँ गलत सूचनालाई तथ्यको रूपमा प्रस्तुत गर्ने र तालिमका क्रममा प्रयोग गरिएका तथ्याङ्कमा रहेका सामाजिक पूर्वाग्रहहरू (जस्तै जातिवाद वा लिङ्गभेद) दोहोर्‍याउने जोखिम पनि उत्तिकै छ ।

अर्कोतर्फ, एआई एक वैध किसिमको सहयोगीको रूपमा पनि देखा परेको छ । यसले शिक्षालाई थप समावेशी बनाउन मद्दत गर्न सक्छ । उदाहरणका लागि, अपाङ्गता भएका विद्यार्थी वा नयाँ भाषा सिक्दै गरेका विद्यार्थीहरूका लागि एआईले सहयोगी उपकरणको रूपमा काम गर्न सक्छ ।

प्रत्येक एआई उपकरणलाई प्रतिबन्ध लगाउन असम्भव भएकाले अब शिक्षण संस्थाहरूले चोर समात्न मात्र ध्यान केन्द्रित गर्नुको सट्टा आफ्ना नीतिहरू अद्यावधिक गर्ने र विद्यार्थी तथा शिक्षक दुवैलाई यसको जिम्मेवार प्रयोगबारे तालिम दिनु आवश्यक देखिएको छ ।

शिक्षकहरूको नयाँ भूमिका: निरीक्षक होइन, मार्गदर्शक

अध्ययनमा सहभागी शिक्षकहरूले आफूलाई नियम लाद्ने अधिकारीको रूपमा भन्दा पनि इमानदार सिकाइका संरक्षकको रूपमा उभ्याएका छन् । उनीहरूको मुख्य ध्यान विद्यार्थीले लिने सहयोग 'सिकाइका लागि हो' वा 'सिकाइलाई प्रतिस्थापन गर्नका लागि हो' भन्ने कुरा छुट्याउनुमा केन्द्रित छ ।

विज्ञहरूले अहिलेको सन्दर्भमा मूल्याङ्कन गर्न सकिने तीन ओटा मुख्य सीपहरू पहिचान गरेका छन्: प्रम्प्टिङ, तार्किक चिन्तन र लेखन ।

प्रम्प्टिङ (निर्देशन दिने सीप): एक वैध योग्यता

एआई च्याटबटलाई स्पष्ट र अर्थपूर्ण निर्देशन दिनु अर्थात् 'प्रम्प्टिङ' लाई अहिले एउटा महत्त्वपूर्ण सीपको रूपमा हेर्न थालिएको छ । प्रभावकारी प्रम्प्टिङका लागि विद्यार्थीले कुनै पनि कार्यलाई साना टुक्रामा विभाजन गर्न सक्ने, अवधारणालाई बुझ्न सक्ने र स्पष्ट रूपमा सञ्चार गर्न सक्ने हुनुपर्छ ।

यदि प्रम्प्ट अस्पष्ट भयो भने एआईले दिने नतिजा पनि कमजोर हुन्छ, जसले विद्यार्थीलाई आफूले वास्तवमा के सोध्न खोजेको हो भन्ने कुरामा पुनः विचार गर्न बाध्य बनाउँछ । तर, यो सीपलाई पारदर्शी रूपमा र आफ्नो मौलिक ज्ञानको आधारमा प्रयोग गर्दा मात्र नैतिक मानिन्छ ।

तार्किक वा आलोचनात्मक चिन्तन

एआईले दिने उत्तरहरू सधैँ सही हुँदैनन्; तिनीहरूमा त्रुटि, तथ्यहीन कुरा वा भ्रमहरू हुन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा विद्यार्थीले एआईले उत्पादन गरेको सामग्रीको शुद्धता, सान्दर्भिकता र विश्वसनीयता जाँच्नुपर्ने हुन्छ । शिक्षकहरूले एआईबाट निकालिएका सारांश वा तर्कहरूलाई नै विद्यार्थीका लागि प्रश्नको रूपमा दिएर त्यसमा रहेका कमजोरीहरू पत्ता लगाउन लगाउने अभ्यास सुरु गरेका छन् ।

भविष्यको कार्यस्थलमा एल्गोरिदमले दिने सूचनाको मूल्याङ्कन गर्नु एउटा नियमित कार्य हुने भएकाले विद्यार्थीलाई एआई सामग्रीमाथि प्रश्न उठाउन सिकाउनु अनिवार्य भइसकेको छ ।

लेखनमा एआईको प्रयोग कतिसम्म जायज ? 

लेखनको क्षेत्रमा भने शिक्षकहरूबिच अझै पनि बहस जारी छ । उनीहरूले लेखनका तीन चरणलाई फरक-फरक नजरले हेरेका छन्; विचार मन्थन, सम्पादन र मस्यौदा लेखन ।

मन्थन (Brainstorming) को हिसाबले यदि विद्यार्थीले एआईका सुझावहरूमा आफ्नै विचार मिसाउँछन् भने र एआईको सहयोगमा नयाँ विचारहरू निकाल्छन् भने त्यसलाई सकारात्मक मानिएको छ ।

त्यस्तै सम्पादन (Editing): व्याकरण सुधार्न एआई प्रयोग गर्नु स्वीकार्य मानिन्छ, तर पहिले विद्यार्थीले आफ्नो मौलिक पाठ तयार गरिसकेको हुनुपर्छ। यद्यपि, केही विज्ञहरू डराउँछन् कि एआईको धेरै प्रयोगले विद्यार्थीको आफ्नै मौलिक शैली र आवाजलाई एल्गोरिदमले ओझेलमा पारिदिनेछ ।

च्याटबटबाट मस्यौदा लेखन (Drafting) अर्थात् सिधै तर्क वा अनुच्छेद लेख्न लगाउनुलाई शिक्षकहरूले अस्वीकार गरेका छन् । लेखनको प्रक्रियामा हुने उत्पादनशील सङ्घर्ष (Productive struggle) नै मौलिक विचार विकास गर्ने मुख्य माध्यम हो र यसलाई एआईले प्रतिस्थापन गर्नु हुँदैन । 

पोस्ट-प्लेजरिज्म युग

जेनेरेटिभ एआईसँग मिलेर सह-लेखन (Co-writing) गर्ने अवधारणाले हामीलाई 'पोस्ट-प्लेजरिज्म' युगमा पुर्‍याएको छ । यो युगमा एआई सिकाइ र सञ्चारको यसरी अभिन्न अङ्ग बनेको छ कि यसले लेखकत्व (Authorship) र मौलिकताको हाम्रो पुरानो परिभाषालाई नै चुनौती दिएको छ । 

यसको अर्थ शिक्षकहरूले अब बौद्धिक चोरीको वास्ता गर्दैनन् भन्ने होइन; इमानदारी सधैँ महत्त्वपूर्ण रहन्छ । तर, पोस्ट-प्लेजरिज्मको सन्दर्भमा मानिस र एआई मिलेर केही सिर्जना गर्नुलाई सिधै 'बौद्धिक चोरी' भन्न मिल्दैन । विद्यार्थीलाई एआईसँग मिलेर काम गर्न सिकाउनु नै अहिलेको विश्वको वास्तविकता हो ।

मूल्याङ्कनका नयाँ सिद्धान्त

एआईको युगमा प्रभावकारी मूल्याङ्कनका लागि कुन संज्ञानात्मक प्रक्रिया मानिसले नै गर्नुपर्छ र कुन कुरा एआईलाई छोड्न सकिन्छ भन्ने कुरामा स्पष्ट हुनुपर्छ । यसका लागि अध्ययनले पाँच ओटा मुख्य सिद्धान्तहरू प्रस्ताव गरेको छ । 

पहिलो कुनै पनि असाइनमेन्टमा एआई प्रयोग गर्न पाइन्छ कि पाइँदैन र पाइन्छ भने कसरी गर्ने भन्ने कुरा शिक्षकले स्पष्ट पार्नुपर्छ । अस्पष्टताले गर्दा विद्यार्थीले अनजानमै गल्ती गर्न सक्छन् । 

त्यस्तै नतिजाभन्दा प्रक्रियालाई प्राथमिकता दिनु पर्ने हुन्छ । यसको अर्थ विद्यार्थीले अन्तिममा बुझाएको उत्तरलाई मात्र होइन, बरु उसले तयार पारेका प्रारम्भिक मस्यौदा, टिपोट र उसले गरेको चिन्तनलाई मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । 

तेस्रो मानवीय निर्णय आवश्यक पर्ने कार्यहरूमा ध्यान दिने । उच्च स्तरीय मूल्याङ्कन, संश्लेषण र स्थानीय सन्दर्भको विश्लेषण चाहिने प्रश्नहरू बनाउनुपर्छ, जहाँ मानवीय विवेकको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । 

यसका साथै मूल्याङ्कन गर्ने क्षमताको विकासलाई पनि मध्यनजर गर्न जरुरी छ । यसमा विद्यार्थीलाई एआईका सीमितता र पूर्वाग्रहहरू चिन्न सक्ने गरी सक्षम बनाउनुपर्छ । अन्तिम तथा पाँचौँ सिद्धान्तको रूपमा विद्यार्थीको आवाजको संरक्षणलाई लिइएको छ । यसको अर्थ मूल्याङ्कन गर्दा विद्यार्थीले 'के थाहा पाए' भन्ने कुरामा भन्दा पनि उसले 'कसरी थाहा पायो' भन्ने प्रक्रियामा जोड दिनुपर्छ ।

हाइब्रिड संज्ञानात्मक भविष्यको तयारी

अबका विद्यार्थीहरू यस्तो भविष्यमा जाँदैछन्, जहाँ मानव मस्तिष्क र डिजिटल प्रणालीहरू सधैँ अन्तरक्रियामा रहनेछन् । त्यसैले उनीहरूले एआईको क्षमता र यसको त्रुटिपूर्ण स्वभाव (जस्तै गलत सारांश वा सरलीकृत उत्तरहरू) दुवैलाई बुझ्नु आवश्यक छ । 

'पोस्ट-प्लेजरिज्म' युग कुनै सङ्कट होइन, बरु यो डिजिटल संसारमा ज्ञानलाई कसरी प्रदर्शन गर्ने र कसरी सिक्ने भन्ने कुरामा पुनः विचार गर्ने एउटा अवसर हो । विश्वविद्यालय र कलेजहरूसँग अब दुई ओटा विकल्प छन्: या त एआईलाई एउटा खतरा मानेर यसलाई नियन्त्रण गर्न खोज्ने, अथवा यसलाई मूल्याङ्कन, इमानदारीता र सिकाइलाई अझ सुदृढ बनाउने माध्यमको रूपमा स्वीकार गर्ने । आधुनिक शिक्षाले दोस्रो बाटो रोज्नु नै बुद्धिमानी हुने देखिन्छ ।

(द कन्भर्सेसनसँगको सहयोगमा तयार पारिएको सामग्री)

पछिल्लो अध्यावधिक: माघ २३, २०८२ १८:४५

टिप्पणीहरू