विकिपिडियामा भएका सामग्रीलाई कत्तिको विश्वास गर्ने ?
पुस ६, २०८२ १०:४४
काठमाडौँ । अहिलेको डिजिटल युगमा सूचनाको सबैभन्दा ठुलो भण्डार मध्ये एक विकिपिडिया स्थापना भएको करिब २५ वर्ष पुग्न लागेको छ । साधारण मानिसहरूले असल नियतका साथ मिलेर काम गर्दा सही र निष्पक्ष सामग्री प्रदान गर्न सकिन्छ भन्ने मूल दृष्टिकोणका साथ यसको सुरुवात गरिएको थियो ।
तर, सूचनाको यो विशाल सागरमा उपलब्ध सामग्रीहरू कत्तिको विश्वसनीय छन् भन्ने प्रश्न सधैँ चर्चाको विषय बन्ने गरेको छ । विकिपिडियाका सह-संस्थापक जिमी वेल्सका अनुसार केवल 'मलाई विश्वास गर्नुहोस्' भन्नुले मानिसहरूमा झन् शङ्का उत्पन्न गराउँछ ।
यसको सट्टा, आफ्नो काम र आफ्ना कमजोरीहरूलाई सार्वजनिक गर्नु विश्वास आर्जन गर्ने सही तरिका हो । विकिपिडियाले आफ्ना लेखहरूमा भएका त्रुटिहरूलाई सच्याउने र कुनै लेखको तटस्थतामा विवाद भएमा लेखको माथि नै विवादित (disputed) ब्यानर राख्ने गर्दछ । यो पारदर्शिताले प्रयोगकर्ताहरूलाई सामग्रीको पृष्ठभूमि बुझ्न मद्दत पुर्याउँछ ।
विकिपिडियामा राजनीतिक वा अन्य पूर्वाग्रहहरू रहने गरेको भन्दै आलोचना पनि हुने गरेका छन् । केही अध्ययनहरूले विकिपिडियाका लेखहरूमा बामपन्थी विचारधारा भन्दा दक्षिणपन्थी विचारधाराप्रति नकारात्मक दृष्टिकोण बढी हुन सक्ने देखाएका छन् । मूलधारका मिडियामा रहेको पूर्वाग्रह कहिलेकाहीँ विकिपिडियामा पनि प्रतिविम्बित हुन सक्ने जिमी वेल्सको स्वीकारोक्ति छ । किनकि सम्पादकहरूले तिनै स्रोतहरू प्रयोग गर्छन् ।
यद्यपि, विकिपिडियाको समुदाय तटस्थता (Neutrality) प्रति प्रतिबद्ध रहेको उनले बताएका छन् । विवादित विषयहरूमा सम्पादकहरूले मेटा (meta) पद्धति अपनाउँछन्, जहाँ उनीहरू मुख्य विषयमा सहमत हुनुभन्दा पनि त्यस विषयमा भइरहेको बहसलाई सन्तुलित रूपमा वर्णन गर्छन् ।
विकिपिडियामा सामग्री बिगार्ने वा गलत जानकारी राख्ने खराब पात्रहरूको सङ्ख्या निकै सानो छ र उनीहरूलाई चेतावनी दिने वा प्रतिबन्ध लगाउने कडा प्रणाली छ । पछिल्लो समयमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को प्रयोगलाई लिएर समेत विकिपिडिया सतर्क छ । एआईले बनावटी तथ्य देखाउन सक्ने (hallucination) जोखिम भएकाले यसलाई 'खराब पात्र' का रूपमा समेत हेरिएको छ । त्यसैले, विकिपिडियाले मानवीय निगरानी (human in the loop) मा बढी जोड दिन्छ ।
विकिपिडिया कुनै सरकार वा अर्बपतिहरूको लगानीमा चल्दैन । बरु यो साधारण मानिसहरूको सानो आर्थिक सहयोगबाट सञ्चालित छ । यसले गर्दा संस्थालाई कुनै पनि राजनीतिक वा आर्थिक दबाबबाट स्वतन्त्र रहन मद्दत पुगेको छ । साथै, विश्वका थोरै जनसङ्ख्याले बोल्ने भाषाहरूमा पनि विकिपिडियाको पहुँच पुर्याउन मसिन अनुवाद र स्वयंसेवकहरूको सक्रियतालाई प्रोत्साहन दिइएको छ ।
विकिपिडियाको विश्वसनीयता यसको समुदाय र निरन्तर सुधार गर्ने प्रक्रियामा टिकेको छ । जिमी वेल्सका अनुसार विश्वास भनेको दिने र लिने कुरा हो । विकिपिडियाले आफ्ना कमजोरीहरू लुकाउनुको सट्टा तिनलाई खुला राखेर प्रयोगकर्ताहरूको विश्वास जित्ने प्रयास गरिरहेको छ ।
पछिल्लो अध्यावधिक: पुस ६, २०८२ १०:४४
